דער ייִדיש־טרײַער קולטור־שבֿט האָט אין פֿאַרגאַנגענעם יאָר אָפּגעצײכנט דעם 100־יאָריקן יובילײ פֿון די ייִדיש־װעלטלעכע שולן אין צפֿון־אַמעריקע - אין די פֿאַר' שטאַטן און אין קאַנאַדע. דער זשורנאַל "אויפֿן שװעל" האָט געװידמעט דעם דאָזיקן יוֹבֿל דעם נומער פֿון װינטער־פֿרילינג 2009־2010 מיט אַרטיקלען און דערינערונגען, צװישן זיי פֿון דעם קולטור־ טוער ד"ר באַרנעט זומאָף און פֿון דער רעדאַק טאָרין פֿון דעם זשורנאַל, שבֿע צוקער, בײדע געװעזענע שילער פֿון די ייִדישע שולן אין די שטאַטן און אין קאַנאַדע. אין "פֿאָרװערטס" האָט װעגן דעם קײַלעכיקן יוֹבֿל געשריבן דער מיטרעדאַקטאָר פֿון דער צײַטונג, איציק גאָטעסמאַן.

אין דעם איצט אָפּטרעטנדיקן יאָר 2011 איז געװאָרן 90 יאָר, װי עס איז מעבֿר־לים געבוירן געוואָרן די ייִנגערע שװעסטער: אין יאָר 1921 איז אין װאַרשע געגרינדעט געװאָרן די ציש"אָ, ד י צענטראַלע ייִדישע שול־אָרגאַ־ ניזאַציע - די מיט צען יאָר ייִנגערע שװעסטער פֿון דעם ייִדיש־װעלטלעכן שולװעזן. אָבער, אין קעגנזאַץ צו די אַמעריקאַנער שולן איז פֿון די שולן פֿון ציש"אָ כּמעט נישט געבליבן װער עס זאָל קענען פֿײַערלעך אָפּצײכענען, װי אויך דערצײלן און באַשרײַבן

איך האָב געהאַט דעם זכות צו זײַן אַ שילערין אין דער ציש"אָ־שול אויפֿן נאָמען פֿון בראָניסלאַװ גראָסער אויף קאַרמעליצקע 29 אין וואַרשע, אָנהייבנדיק פֿונעם יאָר 1935. דער פֿאַרוואַלטער פֿון דער שול איז אין מײַן צײַט געווען ד"ר אַבֿרהם ברוידע - אַ זעלטן צוגעלאָזטער לערער און דערציִער. איך זע נאָך אַלץ פֿאַר מײַנע אויגן די הויכע שיינע פֿיגור פֿון דעם געבילדעטן מענטש, װעלכער איז געװען פֿון אונדז אַלע באַליבט.

די ערשטע טריט אין ייִדיש־לימוד האָט מיך געלערנט שטעלן די יונגע און גוטמוטיקע מלכּה ראַפּאַפּאָרט, מײַן לערערין אין ערשטן און צװײטן קלאַס. זי האָט אונדז געלערנט שרײַבן ריין און דײַטלעך די ערשטע ייִדישע אוֹתיות. זי האָט אונדז אויך באַגלייט אין צווייטן קלאַס און איז געװען ווי אַ מוטער צו אירע קינדער. אין דריטן און פֿערטן קלאַס איז אונדזער דערציִערין געווען די לערערקע רחל פֿלוג - אַ הויכע און שלאַנקע, שטרענג אין

אין אַ קאָרעספּאָנדענץ, װאָס איז דערשינען אין "הארץ" מיט 50 יאָר צוריק, לייענען מיר:

"מיט לײדיקע הענט האָט אַנדרע בלימעל, דער געװעזענער פּרעזידענט פֿון דער ציוניסטישער פֿעדעראַציע אין פֿראַנקרײַך, זיך צוריקגעקערט פֿון זײַן באַגעגעניש מיט דער סאָװעטישער קולטור־ מיניסטאָרין יעקאַטערינע פֿורצעװאַ אין יאַנואַר 1961. אַנדרע האָט געבעטן זי זאָל טון פֿאַר דעם אויפֿלעב פֿון דער ייִדיש־קולטור אין איר לאַנד. ער האָט זיך פֿאַררופֿן אויף די רעזולטאַטן פֿון דער לעצטער סאָװעטישער פֿאָלקסצײלונג אין װעלכער אַ האַלבער מיליאָן אײַנװוינער האָבן דערקלאַרירט, אַז זײער מוטערשפּראַך איז ייִדיש. אָבער פֿורצעװאַ האָט זיך באַנוגנט מיט אַ פֿאַרנעפּלטן צוזאָג, אַז זי װעט "באַטראַכטן די זאַך". "למעשׂה, װערט געזאָגט אין זײַן באַריכט, "האָט זי מיך אויפֿגענומען זײער העפֿלעך, אָבער איר ציל איז געװען, װי עס האָט זיך אַרויסגעװיזן, צו פּרובירן אויסנוצן דעם גאַסט װי אַן אינסטרומענט פֿון דער פּראָפּאַגאַנדע צו פֿאַרשפּרײטן איבער דער גאַנצער

איינס פֿון די גרויסע רעטענישן איז נאָך אַלץ פֿ אַר אונדז ה ײַ נט, זומער 1991 - דאָס לאַנד פֿון דעם צוגעזאָגטן פֿרילינג. לויטן געמיט פֿ ון די מענטשן איז אין מאָסקװע איצט האַרבסט. אַפֿילו װען די זון װאַרעמט זומערדיק אויפֿן רויטן פּלאַץ נעבן דעם קרעמל.

ערשט מיט אַ קורצער צײַט צוריק האָט אַלץ דאָרט געבליט און געאָטעמט מיט האָפֿענונג. איצט מאַכט עס דעם אײַנדרוק װי אַלץ װאָלט שוין געהאַט אָנגעהויבן פֿריצײַטיק צו װעלקן … אַזאַ רוֹשם האָט אויף מיר געמאַכט מאָסקװע - די גיגאַנטישע שטאָט, װעלכע האָט אין משך פֿון זיבעציק יאָר אָנגעװאָר פֿ ן דער װעלט איר מעכטיקן שאָטן פֿון נײַגער און פֿ ון האָפֿענונג און פּחד.

כאָטש אויסלענדער, כאָטש פֿ רעמדע אין דעם לאַנד - האָבן מיר זיך דאָך

די ליטעראַרישע פּרעמיע אויפֿן נאָמען פֿון חנה און לײב רובינליכט בײַם פֿאַראײן פֿון ייִדישע שרײַבער אין ישׂראל פֿאַרן יאָר 2011 איז געװאָרן צוגעטיילט דעם שרײַבער מישע לעװ, דער דיכטערין ברוריה װיגאַנד און דעם ליטעראַטור־פֿאָרשער דר' מנחם קרן־קראַץ. די זשורי איז באַשטאַנען פֿון פּראָפֿ' יחיאל שײנטוך, ישׂראל רודניצקי און דניאל גלאי.

די פֿאַרטײלונג פֿון דער פּרעמיע איז פֿאָרגעקומען דעם 19־טן דעצעמבער אין "לײװיק־הויז" אין תּל־אַבֿיבֿ, די היים פֿון דעם שרײַבער־ און זשורנאַ־ ליסטן־פֿאַראײן אין ישׂראל, און איז געװען באַגלייט מיט אַ מוזיקאַלישן קאָנצערט פֿון איזאַבעלאַ אָרדענונג (פֿידל) און ארנון ברכה (קלאַװיר). אין אַ טייל פֿון דעם קאָנצערט האָט באַגלייט בײַם קלאַװיר דער פֿאַר־ װאַלטער פֿון בית־לייוויק און פֿאָרזיצער פֿון ייִדישן שרײַבער־פֿאַראיין דניאל גלאי

אין נאָמען פֿון דער זשורי האָט ישׂראל רודניצקי געלײענט די מאָטיװן פֿאַרן אויסקלײַבן און באַערן די דרײַ לאָרבעראַנטן.

וועגן דעם באַגאַבטן שרײַבער מישע לעװ, געבוירן אין אוקראַיִנע, אין יאָר פֿון דער רוסישער רעװאָלוציע, איז געזאָגט געוואָרן

דער באַקאַנטער אַקטיאָר פֿון דער הע־ ברעיִשער און ייִדישער טעאַטער־בינע, שׂשׂי קשת (סאַסי קעשעט) האָט איבערגענו־ מען דעם אַמט פֿון דעם קינסטלערישן און אַדמיניסטראַטיװן פֿאַרװאַלטער פֿון "ייִדישפּיל", דעם ייִדישן טעאַטער אין תּל־ אַבֿיבֿ, אויפֿן אָרט פֿון שמואל עצמון, דעם גרינדער און פֿאַרװאַלטער פֿון דעם טעאַטער אין משך פֿון 25 יאָר, זינט דעם יאָר 1987.

דער טויש פֿון די װאַכן איז דורכגעפֿירט געװאָרן אויף דער בקשה פֿון שמואל עצמון־װירצער, וועלכער האָט באַשלאָסן זיך צו װידמען דאָס פֿאָרברענגען דעם טעאַטער, פֿאַרזיכערן זײַן צוקונפֿטיקע עקזיסטענץ דורך אויסברייטערן דעם יונגן אַנסאַמבל, װי אויך צוצוהעלפֿן זײַן נאָכפֿאָלגער, װעלכער איז אַ באַקאַנטער אַקטיאָר, אַרײַנצוטרעטן אין זײַן נײַער ראָלע.

אַ נײַע ייִדישע אָפּערע, מיטן נאָמען "די גרינע צײַט", איז געשאַפֿן געװאָרן אין ישׂראל און איר פּרעמיערע־ אויפֿפֿירונג איז פֿאָרגעקומען דעם 19־טן דעצעמבער 2011 אין ראָזין־צענטער אין תּל־אַבֿיבֿ. די אָפּערע איז דאָס ווערק פֿון דעם קאָמפּאָזיטאָר דניאל גלאי, װעלכער איז אויך דער מחבר פֿון דעם ליברעטאָ.

די טעמע פֿון דעם ליברעטאָ איז די עקאָלאָגיע און די קאַטאַסטראָפֿעס, וואָס די מאָדערנע טעכנאָלאָגיע, דער אומגעצוימטער עגאָ יִ זם און דאָס יאָגן זיך נאָך רווחים זײַנען גוֹרם דער נאַטור און אירע לעבנס־רעסורסן, שטעלנדיק אין געפֿאַר די צוקונפֿט פֿון דער מענטשהייט.

דאָס איז דאָס ערשטע מאָל, ווי עס איז געװאָרן פֿאָרגעשטעלט אויף דער בינע גלאיס קאָנצעפּציע פֿון דער "טאַנץ־אָפּערע", לויט וועלכער מוזיק, טענץ און געזאַנג געפֿינען זיך אויפֿן זעלביקן גראַד און אין אַ כּסדרדיקער שעפֿערישער אינטעראַקציע.

אין די הויפּטראָלן האָבן געזונגען קלאַודיאַ גוט־ באַצאָל (סאָפּראַנאָ קאָלאָראַטור), אלון הררי (קאָנטראַ־טענאָר) און איגאָר טאַווראָווסקי (באַריטאָן). די טענצערס טום אידעלסאָן, נעה כּהן און ליזאַ אָבערמאַן זענען באַגלייט געוואָרן פֿון אַן אַנסאַמבל פֿון 6 מוזיקערס דיריגירט פֿון רחלי גלאי.

זי האָט אויך אָנגעפֿירט מיט דער מוזיקאַלישער שאַפֿונג "הימל און ערד", בראָש מיטן זינגער אלון הררי, צו העברעיִשע און י יִ דישע ווערטער, באַשרײַבנדיק די פֿילזײַטיקע שיינקייט פֿון דער נאַטור.

דער געדרוקטער פּראָגראַם אַנטהאַלט אויך אַ ליד פֿון רבֿקה באַסמאַן בן־חיים "מיט דיר", אויף ייִדיש, און איר אייגענע איבערזעצונג אויף העברע יִ ש.

דער פּראָיעקט, אין װעלכן עס באַטײליקן זיך 18 קינסטלערס, פֿון זײ אַ העלפֿט נײַע עוֹלים, ווערט געשטיצט פֿון דעם קולוטור־מיניסטעריום און דעם אַבסאָרבציע־מיניסטעריום, קאָאָרדינירט דורך פֿרוי ראַשעלאַ ליבערמאַן. אין באַשטאַנד פֿון דעם אַנסאַמבל געפֿינען זיך קינסטלערס פֿון קאַנאַדע, טשילע, אַרגענטינע, האָלאַנד, רוסלאַנד, ווי אויך ישׂראל־קינסטלערס וואָס האָבן נאָך לאַנגע יאָרן אין אויסלאַנד זיך איצט צוריקגעקערט אין לאַנד און געבראַכט מיט זיך זייער רײַכע פּראָפֿעסיאָנעלע דערפֿאַרונג.