אין דער צװײטער װעלט־מלחמה האָבן ייִדן

געקעמפֿט קעגן די נאַציס אין די רייען פֿון אַלע אַליִיִ רטע

אַרמייען. אָבער אין קיין איינער פֿון זײ איז נישט געװען

אַזאַ גרויסער פּראָצענט ייִדן װי אין דער ליטװישער

דיװיזיע פֿון דער רויטער אַרמײ. אין אָט דער דיװיזיע

האָט זייער פּראָצענט באַטראָפֿן 34.2% אין פֿאַרגלייַך

מיט 1,6% אין דער רויטער אַרמײ בכלל.

סוף יאָר 1941 האָט די דייַטשישע אַרמײ, נאָך אירע

גרויסע נצחוֹנות בייַם אָנהייב פֿון איר גיכן אַרייַנמאַרש

אין רוסלאַנד, געליטן בייַ מאָסקװע די ערשטע גרויסע

מפּלה. זי איז געװאָרן צוריקגעװאָרפֿן פֿון דאָרט ביז 300

קילאָמעטער אויף מערבֿ.

דעם 18 ־טן דעצעמבער 1941 האָט דער רוסישער

קריגס־מיניסטער אַרויסגעגעבן דעם דעקרעט צו

פֿאָרמירן די 16 ־טע ליטװישע דיװיזיע. די ידיעה האָט

זיך גיך פֿאַרשפּרײט, און װוּ נאָר עס זייַנען געװען

אין דער ייִדישער װעלט איז שוין הײַנט דער נאָמען פֿון דעם פּוילישן ייִדנפֿרײַנד יאַן קאַרסקי גוט באַקאַנט װי אַ ליכטיקע געשטאַלט אין יענער פֿינצטערער תּקופֿה פֿונעם ייִדישן חורבּן. דער דײַטשישער װאָכן־זשורנאַל "די װעלט" האָט אָבער לעצטנס פֿאַרעפֿנטלעכט אַן אינטערװיו פֿון דעם פּובליציסט גערהאַרד גנאַוקע מיט אַ צװײטן ייִדן־רעטער, װלאַדיסלאַװ באַרטאָשעװסקי, הײַנט דער מלוכה־ סעקרעטאַר בײַ דער פּוילישער פּרעמיער־קאַנצעלאַריע, װעלכער ברענגט אַרויס יאַן קאַרסקין װי אַ טראַגישע געשטאַלט פֿון יענע טעג.

דער איצטיקער שטאַטסמאַן פּראָפֿ' באַרטאָ־ שעווסקי, אַ געװעזענער אויסערן־מיניסטער, אַ שרײַבער און געזעלשאַפֿטלעכער טוער, איז באַוווּסט געװאָרן אין ישׂראל פֿון אייניקע דאָקומענטאַרע טעלעװיזיע־פֿילמען, ווי אַ פּוילישער אונטערגרונט־ קעמפֿער, וואָס האָט אין דער צײַט פֿון דער היטלער־ מלחמה אײַנגעשטעלט זײַן לעבן צו ראַטעווען ייִדן פֿון אומקום. פֿאַר זײַנע דערהויבענע מעשׂים איז ער געקרוינט געוואָרן דורך דעם "יד ושם" מיטן