שבת פֿאַרטאָג, דעם 17־טן דעצעמבער 2011, איז אַװעק פֿון דער װעלט דער סעקרעטאַר פֿון דעם אַרבעטער־רינג - ברית העבודה אין ישׂראל. אין עלטער פֿון 89 יאָר האָט אים דער טויט ממש אויסגעלײזט פֿון די יסורים פֿון זײַן געראַנגל מיט זײַן האַרצקראַנקייט, פֿון װעלכער ער האָט געליטן די לעצטע יאָרן פֿון זײַן לעבן.

יוסף פֿרײַנד איז געװען אַן איבערגעגעבענער בונדיסט זינט זײַנע ייִנגסטע יאָרן, װען ער איז, נאָך אַלס קינד, געװען אַ מיטגליד אין סאָציאַליסטישן קינדער־פֿאַרבאַנד "סקיפֿ" און האָט זײַן גאַנץ לעבן זיך געפֿילט פֿאַרפֿליכטעט צו לעבן לויט די עטישע געבאָטן פֿון דער באַװעגונג.

געבוירן דעם 14־טן יאַנואַר 1923 אין לובלין אין אַן אַרבעטער־משפּחה, בײַ בונדישע עלטערן, האָט ער זײַן דערציִונג אין די קינדער־יאָרן באַקומען אין דער ייִדיש־װעלטלעכער פֿאָלקסשול פֿון ציש"אָ. צוערשט האָט אים זײַן מוטער פֿאַרשריבן אין אַ "תּרבות"־שולע, װוּ ער האָט נאָכן ערשטן טאָג נישט געװאָלט מער דאָרט פֿאַרבלײַבן, װײַל מ'האָט דאָרט קײן ייִדיש נישט גערעדט, נאָר פּויליש און עבֿרית. דאַן האָט אים די מוטער אַריבערגעפֿירט אין דער פּרץ־שול פֿון ציש"אָ, װוּ ער האָט זיך שוין דערפֿילט הײמיש - און פֿון דאָרט האָט אים דער װעג געפֿירט צום קינדער־פֿאַרבאַנד "סקיפֿ" און דערנאָך צום יוגנט־בונד "צוקונפֿט". מיטן אויסברוך פֿון דער היטלער־מלחמה אַנטלאָפֿן אויף דער סאָװיעטישער זײַט פֿון אָקופּירטן פּוילן און דאָרט געװאָרן אַרעסטירט און פֿאַרשיקט אין אַ סאָװיע־ טישן צװאַנגסלאַגער אין דער סיבירער טײַגע. נאָכן באַפֿרײַט װערן דורך דער שיקאָרסקי־אַמנעסטיע האָט ער זיך מאָביליזירט אין דער פּוילישער אַרמיי, געקעמפֿט אויפֿן פֿראָנט און ממשיך געװען װי אַן אָפֿיציר אויך אין פּוילן נאָך דער מלחמה אויפֿן ראַנג פֿון מאַיאָר.

אין יאָר 1957 געקומען קיין ישׂראל און זיך גלײַך אָנגעשלאָסן אַקטיוו אין דער בונדישיער אָרגאַניזאַציע, אין דער זעלבער צײַט אַדורכגעמאַכט אַ פּראָפֿעסיאָנעלע אויסשולונג אין דעם טעקסטיל־פֿאַך און געװאָרן אַרבעט־אינסטרוקטאָר אויף אַ הויכן גראַד אין דער באַװוּסטער "פּאָלגאַט"־ אונטערנעמונג אין אשדוד. אין זכות פֿון זײַן װאַרעמער באַציִונג און זאָרג פֿאַר די חבֿרים איז ער געװאָרן אויסגעװײלט אין יאָר 2001 פֿאַר דעם סעקרעטאַר פֿון דער בונדישער אָרגאַניזאַציע אין ישׂראל און אויך פֿון איר עיקרדיקן זײַל פֿון קעגנזײַטיקער הילף און זאָרג: דעם אַרבעטער־רינג אין ישׂראל.

װען דער רעזשיסער פֿונעם פֿילם "בונדיסטן אין ישׂראל", עראַן טאָרבינער, האָט אים אינטערװיוּירט פֿאַרן פֿילם און אים געפֿרעגט, װער זײַנען איצט זײַנע נאָענטסטע חבֿרים - האָט ער אים געענטפֿערט, אַז זײַנע נאָענטע חבֿרים זײַנען נאָר די פֿון "בונד", און אַז דער בונד איז זײַן משפּחה, זײַן װאַרעמע געזעלשאַפֿט־ לעכע הײם.

אַ היפּשער עוֹלם האָט באַגלייט דעם פֿאַרשטאָרבענעם אויף דער לוויה, װאָס איז פֿאָרגעקומען דעם אַנדערן טאָג אינדערפֿרי אויף דעם בית־עוֹלם הירקון הינטער תּל־אַבֿיבֿ. דעם ניפֿטר האָבן מספּיד געװען: יצחק לודען, בעלאַ בריקס־קליין און עראַן טאָרבינער, דער יונגער רעזשיסער פֿון דעם דאָקומענטאַר־פֿילם "בונדיסטן אין ישׂראל".

י. ל .

דער ייִדיש־טרײַער קולטור־שבֿט האָט אין פֿאַרגאַנגענעם יאָר אָפּגעצײכנט דעם 100־יאָריקן יובילײ פֿון די ייִדיש־װעלטלעכע שולן אין צפֿון־אַמעריקע - אין די פֿאַר' שטאַטן און אין קאַנאַדע. דער זשורנאַל "אויפֿן שװעל" האָט געװידמעט דעם דאָזיקן יוֹבֿל דעם נומער פֿון װינטער־פֿרילינג 2009־2010 מיט אַרטיקלען און דערינערונגען, צװישן זיי פֿון דעם קולטור־ טוער ד"ר באַרנעט זומאָף און פֿון דער רעדאַק טאָרין פֿון דעם זשורנאַל, שבֿע צוקער, בײדע געװעזענע שילער פֿון די ייִדישע שולן אין די שטאַטן און אין קאַנאַדע. אין "פֿאָרװערטס" האָט װעגן דעם קײַלעכיקן יוֹבֿל געשריבן דער מיטרעדאַקטאָר פֿון דער צײַטונג, איציק גאָטעסמאַן.

אין דעם איצט אָפּטרעטנדיקן יאָר 2011 איז געװאָרן 90 יאָר, װי עס איז מעבֿר־לים געבוירן געוואָרן די ייִנגערע שװעסטער: אין יאָר 1921 איז אין װאַרשע געגרינדעט געװאָרן די ציש"אָ, ד י צענטראַלע ייִדישע שול־אָרגאַ־ ניזאַציע - די מיט צען יאָר ייִנגערע שװעסטער פֿון דעם ייִדיש־װעלטלעכן שולװעזן. אָבער, אין קעגנזאַץ צו די אַמעריקאַנער שולן איז פֿון די שולן פֿון ציש"אָ כּמעט נישט געבליבן װער עס זאָל קענען פֿײַערלעך אָפּצײכענען, װי אויך דערצײלן און באַשרײַבן

איך האָב געהאַט דעם זכות צו זײַן אַ שילערין אין דער ציש"אָ־שול אויפֿן נאָמען פֿון בראָניסלאַװ גראָסער אויף קאַרמעליצקע 29 אין וואַרשע, אָנהייבנדיק פֿונעם יאָר 1935. דער פֿאַרוואַלטער פֿון דער שול איז אין מײַן צײַט געווען ד"ר אַבֿרהם ברוידע - אַ זעלטן צוגעלאָזטער לערער און דערציִער. איך זע נאָך אַלץ פֿאַר מײַנע אויגן די הויכע שיינע פֿיגור פֿון דעם געבילדעטן מענטש, װעלכער איז געװען פֿון אונדז אַלע באַליבט.

די ערשטע טריט אין ייִדיש־לימוד האָט מיך געלערנט שטעלן די יונגע און גוטמוטיקע מלכּה ראַפּאַפּאָרט, מײַן לערערין אין ערשטן און צװײטן קלאַס. זי האָט אונדז געלערנט שרײַבן ריין און דײַטלעך די ערשטע ייִדישע אוֹתיות. זי האָט אונדז אויך באַגלייט אין צווייטן קלאַס און איז געװען ווי אַ מוטער צו אירע קינדער. אין דריטן און פֿערטן קלאַס איז אונדזער דערציִערין געווען די לערערקע רחל פֿלוג - אַ הויכע און שלאַנקע, שטרענג אין